Omgeving Punung
<< Terug naar het nieuwsoverzicht
Paleontologisch Bewijs voor Tropisch Regenwoud op Java
Paul Storm
Wat menselijke evolutie betreft is het Laat Pleistoceen van Indonesië een heftig bediscussieerd zwart gat waarbij het wel of niet aanwezig zijn van het tropisch regenwoud uitermate relevant is. In eerste instantie weten we bijzonder weinig van de moderne mens (Homo sapiens) uit deze periode. In tweede instantie wordt beweerd dat de voorganger van onze soort, de Javamens (Homo erectus), het zolang heeft uitgehouden op Java dat deze mensachtige er tijdens het Laat Pleistoceen (zo'n 30.000 jaar geleden) nog rond liep. Maar over deze laatste bewering zullen nog heel wat debatten moeten worden gevoerd, ze is verre van zeker. Erger, ik denk dat deze bewering onjuist is. Ik ga er vanuit dat Homo erectus, als een bipedale aan een open omgeving geëvolueerde primaat, niet in staat was te overleven in een tropisch regenwoud. Het ziet er naar uit dat Java tussen de 126.000 en 81.000 jaar geleden bedekt raakte door een tropisch regenwoud (gebaseerd op sediment en pollen onderzoek), hetgeen het einde betekende van verschillende archaïsche zoogdiersoorten die niet overweg konden met dit ecosysteem, inclusief de Javamens. Helaas ontbrak het paleontologisch in situ bewijs voor de aanwezigheid van dit tropisch regenwoud.
Omgeving
Punung
Paleontologisch gezien hadden we wel een sterke aanwijzing. In de jaren '30 van de voorgaande eeuw verzamelde Von Koenigswald namelijk een fauna uit twee Pleistocene lagen, beide vindplaatsen lagen dicht bij het Oost Javaanse dorpje Punung. Het was duidelijk dat beide fossiele assemblages afkomstig moesten zijn van een tropisch regenwoud vanwege het feit dat er duidelijke indicatoren voor de aanwezigheid van dit ecosysteem zijn aangetroffen, zoals de resten van orang-oetans (Pongo pygmaeus), gibbons (Hylobates) en Maleise beren (Helarctos malayanus). Een belangrijke vondst, mede doordat dit aantoonde dat het verspreidingsgebied van orang-oetans ooit oostelijker en zuidelijker was geweest dan het gebied waar ze momenteel voorkomen, Sumatra en Borneo. Verder werden er ook resten aangetroffen van hominiden. Absoluut een spannend gegeven aangezien het tropisch regenwoud kan worden gezien als een uitermate lastig milieu om in te overleven voor een mensachtige.
Het
opgravingsteam
Grote frustratie bleef het feit dat we weliswaar wisten dat er gedurende het
Pleistoceen een tropisch regenwoud op Java moet zijn geweest maar de precieze
locatie van beide Punung vindplaatsen was onbekend. Eind jaren '90 gebeurde
er een klein wonder. Bosscha Erdbrink herkende een foto in het blad Cranium,
die ik had gemaakt in 1996 van de Javaanse vindplaats Song Agung,. Hij
schreef mij een brief waarin hij mededeelde dat hij in de jaren '30 Von
Koenigswald had vergezeld en bood zijn hulp aan. Voor zover ik weet was
er geen paleontoloog zich bewust geweest van het feit dat Bosscha Erdbrink
in de jaren '30, gedurende zijn jeugd, deel had genomen aan de opgravingen
van Von Koenigswald en er bovendien ook nog foto's van had gemaakt. Voor
mij was het in ieder geval een aangename schok. Bosscha Erdbrink was bereid
te helpen bij het vinden van de Punung vindplaatsen en stelde totaal 5
foto's beschikbaar. We konden beginnen met het maken van plannen voor het
zoeken van Von Koenigswald's originele vindplaatsen en fossielen in situ.
Fossielen
zoeken in het pindaveld
Gelukkig was het makkelijk anderen te overtuigen van de wetenschappelijke relevantie. Dankzij de financiële bijdrage van de Leakey Foundation kon in september 2003 een Indonesisch-Nederlands team van het Geologisch Museum in Bandung en Naturalis in Leiden (John de Vos en de auteur) het gebied rond Punung doorzoeken. Dit onderzoek heeft geresulteerd in het lokaliseren van beide originele Punung plekken. Punung I ligt vlak bij de eerder genoemde vindplaats Song Agung en Punung II ligt naast een bekende grot, die van Gua Tabuhan. Bovendien vonden we tevens een nieuwe vindplaats, niet ver van Gua Tabuhan, die we de naam Gunung Dawung hebben gegeven, naar de rotsformatie waarin deze site is aangetroffen. Hier zijn voor het eerst orang-oetan tanden in situ gevonden. Het ultieme bewijs dat Oost Java in het verleden inderdaad door een tropisch regenwoud werd bedekt. Naar mijn mening zal de Punung fauna vanaf nu een belangrijke rol moeten gaan spelen bij de discussies over de verspreiding en evolutie van mensachtigen in Indonesië.