De cover van het boekje
<< Terug naar het nieuwsoverzicht
Nieuw
boekje:
De wolharige neushoorn, een dier van de mammoetsteppe
De
cover van het boekje
Dank aan
de vissers
Texelse Noordzeevissers brengen al tientallen jaren resten van de wolharige
neushoorn mee naar hun thuishaven Oudeschild. Ook fossielen van andere dieren
belanden regelmatig in hun netten. Veel schippers staan de opgekorde botten
af aan EcoMare, het Centrum voor Wadden en Noordzee in De Koog. EcoMare-medewerker
Arthur Oosterbaan ziet de botten graag komen. Hij gebruikt ze om het ontstaansverhaal
van het eiland Texel te illustreren: in de expositie, maar ook als aanraakobjecten
bij educatieve programma’s.
Model
In de koude fasen van de laatste IJstijd, het Weichselien, maakte Texel deel
uit van een uitgestrekte grasvlakte, de zogenaamde mammoetsteppe. Blijkens
de grote hoeveelheid botten die wekelijks van de Noordzeebodem worden opgevist,
liepen daar veel dieren rond. De wolharige neushoorn was een van hen. Om
te laten zien hoe imposant dit dier is geweest, gaf EcoMare kunstenaar
Remie Bakker opdracht een natuurgetrouw model te maken. Bakker maakte uitgebreid
studie van de anatomie van Afrikaanse en Aziatische neushoorns en baseerde
zich verder op gevonden skeletresten en wetenschappelijke gegevens. De
reconstructie heeft een centrale plaats in de tentoonstelling van EcoMare.
Terecht, want de neushoorn ziet er zeer levensecht uit.
Boekje
De Wolharige neushoorn
Natuurlijk, in EcoMare alles over de wolharige neushoorn vertellen gaat te
ver. Het dier is slechts een kleine schakel in een verhaal, dat verder gaat
met de menselijke bewoning van Texel, het dierenleven in de Wadden- en Noordzee
en de invloeden van oliewinning, recreatie en toerisme op het fragiele natuurlijke
evenwicht. Arthur Oosterbaan heeft daarom samen met Dick Mol en John de Vos
een boekje over de wolharige neushoorn geschreven, met als doel voor geïnteresseerden
alle belangrijke aspecten van de soort op een rij te zetten. Zo’n handzame
introductie was er tot op heden niet; wie iets over de wolharige neushoorn
wilde weten moest zich door een groot aantal boeken en tijdschriften heenworstelen.
Onder de titel “De Wolharige neushoorn – Een dier van de mammoetsteppe” zijn Oosterbaan, Mol en De Vos erin geslaagd een handzaam overzicht te geven van het ontstaan en de evolutie, de leefwijze en de ecologie, de verspreiding in ruimte en tijd, de skeletbouw, fossiele vondsten, en het uitsterven van de wolharige neushoorn. Het 32 pagina’s tellende boekje is een uitgave van de Neushoorn Stichting Nederland. Deze stichting zet zich in voor het behoud van neushoorns in Afrika en Azië. EcoMare, Mammuthus, Mammuthus Club International en de Werkgroep Pleistocene Zoogdieren maakten de publicatie mede mogelijk.
Tijdens de WPZ-bijeenkomst op 10 april in EcoMare werd De Wolharige neushoorn overhandigd aan de Texelse vissers, als dank voor de botten die ze voor EcoMare bewaren. Bokkerschipper Adrie Vonk van de TX 1 nam het boekje in ontvangst.
Goed
verzorgd
De
Wolharige neushoorn ziet er verzorgd uit. Taalgebruik en terminologie zijn
afgestemd op het algemene publiek, met als resultaat soepel geschreven teksten
die vlot weglezen. Veel aandacht is gegeven aan de vormgeving. Het mag gezegd:
van kaft tot kaft is het een mooi opgemaakt boekje. Het ziet er zelfs een beetje
deftig uit, als de brochure van een grote onderneming.
De tekst is in duidelijke blokken ingedeeld, waardoor je de inhoud snel kunt scannen. Het boekje is rijk geïllustreerd: met foto’s en met uitstekende tekeningen van Fred Marschall. Naast habitus- en detailtekeningen van verschillende soorten neushoorns, heeft Marschall een prachtige overzichtsplaat gemaakt van 32 diersoorten die de mammoetsteppe bevolkten. Daaronder vinden we bekende grote zoogdieren als mammoet, wolharige neushoorn en steppenwisent, maar ook inder bekende kleine zoogdieren, waaronder de grondeekhoorn, en vogels, zoals het moerassneeuwhoen.
De overzichtstekening
van Fred Marschall
Belangrijkste
aspecten belicht
Zoals
bij een introductie hoort, behandelen de auteurs de meest relevante aspecten
van de wolharige neushoorn. Het verhaal is ingedeeld in elf korte hoofdstukken.
De Wolharige neushoorn start met het plaatsen van de soort in de tijd. Coelodonta
antiquitatis, zoals de wetenschappelijke naam luidt, leefde tussen 250.000
en 13.000 jaar geleden in Europa en Azië. In ons land stierf de soort
al eerder uit, want dateringen van in Nederland gevonden botten geven een ouderdom
van minimaal 40.000 jaar.
Mammoetsteppe
In het hoofdstuk “Leven
op de mammoetsteppe” schetsen Oosterbaan, Mol en De Vos het leefgebied
van de wolharige neushoorn, de zogenaamde mammoetsteppe. In veel reconstructies
zie je mammoeten en wolharige neushoorns over een toendra in winterkleed wandelen.
Sommige dieren schuiven met hun slagtanden of hoorn een dikke laag sneeuw weg
om bij hun voedsel te komen. Fout!, benadrukken de auteurs: de mammoetsteppe
was geen toendra, maar een droge grasvlakte. Anders dan op de toendra wilde
er op de mammoetsteppe nauwelijks neerslag vallen. De strenge koude maakte
de lucht eenvoudigweg te droog. In zo’n koud en droog klimaat konden
vrijwel uitsluitend grassen gedijen.
Het ligt voor de hand om een relatie te leggen tussen het gras en de enorme verscheidenheid aan dierlijk leven, maar de auteurs gaan daar niet nader op in. De mammoetsteppe was waarschijnlijk rijker aan dieren dan de hedendaagse toendra. Niet alleen leefde er een grotere verscheidenheid aan soorten, ze kwamen ook in hogere dichtheden van individuen voor. De auteurs vergelijken de situatie met de Oost-Afrikaanse wildparken, waar gras eveneens de basis vormt van het ecosysteem. Klaarblijkelijk was er iets bijzonders aan de hand met het gras op de mammoetsteppe. Want hoe is het mogelijk dat juist in de meest barre fasen van het Pleistoceen, waarin je verwacht dat elke vorm van leven onmogelijk is, zo’n rijk ecosysteem kon ontstaan? Gras speelde een sleutelrol. Als primaire producent stond het aan de basis van het ecologische bouwwerk. Alle dieren waren van gras afhankelijk: de planteneters en via hen de vleeseters. Was het gras een super-efficiënte omzetter van zonne-energie? En kon het daardoor de enorme energieflux in gang zetten die in het ecosysteem rondging? Interessante vragen waarop je zelden antwoord krijgt.
Gebit en skelet
In vier korte hoofdstukjes bespreken de auteurs de bouw van het gebit en van
het skelet. Uit kadavers, die ontdekt zijn in de Oekraïne en in Siberië,
blijkt dat de wolharige neushoorn in alle aspecten van zijn bouw een grazer
is geweest. De kop stond naar beneden gericht, in een typerende grazersstand,
en de kiezen waren hoogkronig, met een geplooid emailpatroon. Onder invloed
van het harde, silicium bevattende, gras sleten de kiezen snel af, maar dankzij
de hoge kroon gingen ze toch lang mee. Het geplooide email zorgde voor een
vergroting van het effectieve maaloppervlak.
Maar het is de vraag of de wolharige neushoorn zo’n efficiënte kauwer is geweest, zoals de auteurs beweren. Kijk eens naar het wilde paard, een andere grazer op de mammoetsteppe. Paardekiezen waren half zo klein, maar het emailpatroon was veel ingewikkelder. Zo efficiënt in het vermalen van gras als het paard zal de neushoorn niet geweest zijn. Als ze nog niet zo ver waren afgesleten vertoonden de neushoornkiezen kenmerkende holten. Het dier heeft daaraan ook zijn naam te danken, want coelodonta betekent zoveel als holle kies. Die gaten zorgden voor een minder aaneengesloten kauwvlak dan bij het paard of bijvoorbeeld de mammoet. Als dieren op hoge leeftijd geraakten was de kroon van de kies vaak zo ver afgesleten dat er helemaal geen richels meer op stonden. Bejaarde dieren zullen beslist moeite hebben gehad om gras te verwerken. Bij een oud paard raken de kiezen natuurlijk ook op, maar altijd blijven er scherpe emailranden op staan, waarmee het dier tot op de laatste dag van zijn leven kan raspen en malen.
Botten van de wolharige neushoorn worden gevonden in het gebied dat reikt van Engeland in het westen tot Siberië in het oosten. In Nederland moeten we het doen met vondsten van losse botten. Waar resten van de mammoet aan het daglicht komen duikt ook steevast de wolharige neushoorn op. Maar erg talrijk is de laatste niet. Een uitzondering vormt het gebied van de Bruine Bank, een ondiepte in de Noordzee, tussen Nederland en Engeland. Texelse vissers bevissen dit gebied en brengen de botten naar huis. Geen wonder dat de wolharige neushoorn in de collectie van EcoMare goed vertegenwoordigd is.
Neushoornbotten
de collectie van Ecomare
Andere
Nederlandse neushoorns
Wat voor velen nieuwe informatie zal zijn is dat in ons land ook andere neushoornsoorten
hebben geleefd. Oosterbaan, Mol en De Vos geven de laatste stand van zaken.
Uit het Nederlandse Pleistoceen zijn nu vier soorten neushoorns bekend. In
volgorde van ontstaan zijn dat: de Etruskische neushoorn, de bosneushoorn,
de steppenneushoorn en de wolharige neushoorn. In een duidelijke illustratie
van Fred Marschall is precies te zien wanneer elke soort ontstond, hoe lang
hij leefde en wanneer hij verdween. Het is de eerste keer dat een Nederlandstalig
boek zo’n helder overzicht laat zien. In de illustratie is ook een klimaatcurve
verwerkt. Als je het diagram heel letterlijk neemt zou je kunnen concluderen
dat alle soorten goed bestand waren tegen sterke klimaatwisselingen die in
de loop van de tijd optraden. Om een voorbeeld te geven: de wolharige neushoorn
deed het goed bij een gemiddelde zomertemperatuur van plus 18 graden celcius,
maar ook bij een gemiddelde zomertemperatuur van rond het vriespunt. Zou natuurlijk
kunnen. Maar waarschijnlijker is het dat de soort zich in zo’n extreem
warme fase (een interstadiaal) terugtrok naar koudere gebieden. Maar zelfs
dat weten we niet zeker, dus in principe is alles mogelijk.
Bouw
van het model
In het afsluitende hoofdstuk wordt ingegaan op de bouw van het model van de
wolharige neushoorn in EcoMare. Het is prachtig om te lezen dat men bij dit
model nu eens niet is uitgegaan van de fantasie, maar van harde feiten. Het
model moest 100% wetenschappelijk verantwoord zijn. Uitsluitend de “fossil
record”, datgene dat de fossielen ons aan informatie leveren, mocht als
input gebruikt worden. Elke romantiek moest worden vermeden. Natuurlijk is
men niet aan interpretatie ontkomen, maar het is al vele malen eerder gezegd
dat dit het beste wolharige neushoornmodel is dat in een museum is te zien.
En dat is toch een heel bijzondere prestatie. Het model is van grote educatieve
waarde. Bij elk bezoek aan EcoMare zie je dat het model mensen als een magneet
naar zich toe weet te trekken. Om aanraken van het model te voorkomen is zelfs
een speciaal stukje voelhuid neergezet waarop de bezoeker zijn knuffellusten
mag botvieren. Geen ander middel is in staat om mensen zo dicht bij de wereld
van vroeger te brengen en ze enthousiast te maken voor het achterliggende verhaal.
Conclusie
Samenvattend kan EcoMare de bezoeker met De Wolharige neushoorn een informatief
achtergrondverhaal bij het model bieden. Ook los van een bezoek aan EcoMare
is het boekje zeer goed in staat om geïntereseerden een introductie
te geven op deze bijzondere diersoort. De literatuurlijst achter in het
boekje en de vermelde verenigingen (waaronder de WPZ) helpen mensen die
zich nog meer in de wolharige neushoorn willen verdiiepen verder. Gezien
de lage prijs (6,50 euro) is het boekje beslist een aanrader voor iedereen
die zich interesseert voor het dierenleven tijdens het Pleistoceen in Nederland.
Bestellen
De Wolharige neushoorn is te koop in de winkel van EcoMare, of te bestellen
via www.neushoornstichting.nl
Direct bestellen
bij de Neushoorn Stichting Nederland kan ook:
Postbus 138
2300 AC Leiden
Tel 071-5764536
Prijs per boekje 6,50 euro exclusief verzendkosten.
Schrijver van
deze boekbespreking
Hansjorg Ahrens
ahrens@naturalis.nl