<< Terug naar het nieuwsoverzicht
Een kies van de mastodont Anancus arvernensis uit het Plioceen van Noord-Brabant
De Nederlandse zandzuiggaten blijven voor verrassingen zorgen. Zaterdag 19 april 2003 werd een kies van de mastodont Anancus arvernensis opgebaggerd uit zandwinplas De Kuilen bij het Noord-Brabantse dorpje Langenboom.
Al meer dan twintig jaar wordt hier door de firma Van Oord Van den Brand zand en grind gebaggerd voor de wegenbouw. Een jaar of zes geleden is men met een grotere baggermachine op grotere diepte gaan zuigen, in groenzanden van Pliocene ouderdom. Sindsdien spuwt de zandzuiger dagelijks gigantische hoeveelheden fossielen uit: schelpen, haaientanden en resten van walvissen. Het zand en grind wordt ongezeefd in een depot op het land opgespoten. De fossielrijkste plek is direct onder de spuitmond, waar het grove materiaal blijft liggen. Amateurs uit de buurt houden de situatie dagelijks in de gaten. Ze stellen fossielen veilig door het zand te zeven. De laatste tijd brengen zij ook vogelbotten en skeletonderdelen van landzoogdieren aan het licht.
Zo ook zaterdag 19 april. Ton Rijnders, een gedreven amateur uit Veghel, die al vele jaren in Langenboom verzamelt, viste op die dag een merkwaardig fossiel uit de bagger. In eerste instantie dacht hij te maken te hebben met de wortel van een grote kies. Overleg met andere amateurs wees uit dat het een overblijfsel van een olifantachtige, een mastodont, moest zijn. Ton Rijnders stuurde vervolgens een foto naar Naturalis. Daar zag men direct dat de werkelijkheid nog mooier was, want op de foto was niet een wortel te zien, maar een complete kroon met zes knobbels. Op het eerste gezicht lijkt het te gaan om een nog niet aangekauwde M2 of M3 uit de linker bovenkaak.
Occlusaal aanzicht van de in Langenboom gevonden kies van Anancus arvernensis (foto: Ton Rijnders)
Vastgekoekt groenzand met schelpresten op de onderkant van de kies (foto: Ton Rijnders)
De kies is bunodont, d.w.z. de knobbels zijn kegels, die asymmetrisch zijn
gerangschikt. De kegels staan los en zijn dus niet met elkaar verbonden.
De bouw is heel anders dan van Mammut borsoni, de mastodont die
bekend is uit het Plioceen van Liessel, een vindplaats ongeveer veertig
kilometer van Langenboom vandaan. Mammut borsoni heeft een zogenaamde lophodonte
kiesopbouw: de knobbels zijn dakvormig en staan met elkaar in verbinding,
waardoor ze richels vormen. De in Langenboom gevonden kies wordt voorlopig
gedetermineerd als Anancus arvernensis Croizet & Jobert 1828
(Proboscidea, Elephantoidea, Gomphotheriidae). Met zijn knobbels en zijn
grove bouw is het duidelijk de kies van een browser: Anancus was een blad-,
vruchten- en worteleter, die perfect was aangepast aan het leven in bossen.
Van Anancus arvernensis zijn uit Nederland slechts enkele tientallen resten bekend, o.a. uit Liessel, Tegelen, de Oosterschelde en diepe delen van de Noordzee. Anancus leefde van het Laat-Mioceen tot het Vroeg-Pleistoceen in Eurazië. De Nederlandse fossielen zijn te plaatsen in het Laat-Plioceen tot op de grens met het Vroeg-Pleistoceen. Van de Langenboomkies zal de precieze ouderdom moeilijk te bepalen zijn, omdat het geen in situ vondst betreft. Aan de onderkant zit groenzand vastgekoekt met wat schelpresten. Mogelijk kunnen de mollusken nader uitsluitsel geven over de ouderdom. In ieder geval geeft het groenzand aan dat de kies in een mariene omgeving afgezet moet zijn. Maar hoe komen landzoogdieren in zee terecht om fossiel te worden? We weten nog maar weinig van de taphonomie van Langenboom. Opvallend is wel, dat de kies niet getransporteerd lijkt. Alle details op de knobbels zijn nog buitengewoon scherp.
Anancus was maximaal drie meter hoog en ongeveer vier meter lang. Opvallend waren de slagtanden in de bovenkaak: die staken rechtuit en konden drie tot vier meter lang worden, even lang als het lichaam.
Van Oord Van den Brand heeft tot 2007 vergunning om zand te winnen uit De Kuilen. Ongetwijfeld verbergen de groenzanden nog veel interessants voor de Nederlandse zoogdierpaleontologie. Het is dus zaak om de situatie in Langenboom scherp in de gaten te blijven houden.
Met dank aan Ton Rijnders voor de melding, de foto’s, en voor nadere informatie omtrent de vondst.
Auteur:
Hansjorg Ahrens
Naturalis
ahrens@naturalis.nl